باب ششم : در بيان ادويه‌اى كه حرف اول آنها حاى مهمله است فصل الحاء مع الالف حااقطى به فتح حاى مهمله و الف و كسر همزه و سكون قاف و كسر طاى مهمله و سكون يا . بغدادى گفته لغت يونانى است و يوس اقطى نيز نامند و آن سبوقه است . ماهيت آن : دو صنف مىباشد : كبير و صغير . كبير آن به بزرگى شجر مىشود و شاخه‌هاى آن باريك و از چهار عدد زياده نمىشود و برگ آن مشرف و به قدر برگ گردكان صغير آن و به مقدار شبرى و شاخه‌هاى آن باريك و برگ آن مشرف و به قدر برگ بادام و گل هر دو سفيد و ثمر هر دو به مقدار بطم و در جوزا مىرسد و قوّت آن تا دو سال باقى مىماند . طبيعت آن : گرم و خشك در دويّم . افعال و خواص آن : مخرج اخلاط لزجه و رطوبات غليظه و مفتح سدد و مزيد استسقا و اوجاع مفاصل شرباً و طلاءً مجرب و حمول آن جهت اوجاع رحم و امراض مقعده و نواصير مفتوحه و حب آن را چون در اوقات حيض بلع نمايند منع آبستنى نمايد و مجرب و مضمضه آب آن جهت اسقاط كرم دندان و طلاى آن بر موى باعث سياهى و عدم اسقاط آن و سعوط آن سه روز باعث زوال حمرت عين . مضر ريه ، مصلح آن عسل . مقدار شربت آن : تا يك درهم . حاج به فتح حاى مهمله و الف و جيم به فارسى خارشتر و به تركى دوتيكانى و به هندى جواسا نامند . ماهيت آن : گياهى است كه ترنجبين بر آن در خراسان منعقد مىگردد بغدادى نوشته كه اسم خار عاقول است و غلط كرده كسى كه آن را خلنج دانسته . طبيعت آن : گرم و بسيار خشك و سرد نيز گفته‌اند . افعال و خواص آن : رادع و مفتح و جالى و ترياق سموم و شرب و ضماد و بخور آن رافع بواسير و اكتحال عصير آن جهت بياض خفيف چشم و قطور سه قطره آب خالص آن در بينى ناشتا و بعد از يك ساعت استنشاق روغن بنفشه نمودن جهت رفع صداع مزمن مجرب دانسته‌اند و روغن آن كه از آب برگ تازه آن ترتيب دهند جهت وجع مفاصل و جميع علل بارده بغايت مؤثر و شكوفه آن جهت بواسير نافع است . حاشا به فتح اول و الف و فتح شين معجمه و الف به يونانى تومس و در مغرب معروف به صعتر الحمير است و در بيت المقدس و حوالى آن در مواضع سنگلاخ بسيار مىرويد . ماهيت آن : نوعى از پودنه كوهى است شبيه به صعتر و به قدر يك شبر و شاخه‌هاى آن باريك و پربرگ و ريزه و بر آن زغبى مانند پنبه و گل آن ريزه و مدور و سفيد مايل به بنفش و سرخى و تخم آن كوچكتر از خردل و منبت آن سنگ‌لاخها . طبيعت آن : در دويّم سرد و خشك و شيخ الرييس و بغدادى و صاحب شفاء الاسقام و ديگران گرم و خشك در سيّم و انطاكى در دويّم دانسته‌اند . افعال و خواص آن : مسخن قوى و مدر بول و حيض و عرق و شير و مخرج جنين و مشيمه و مفتح سده احشا و منقى سينه و شش و جهت ضيق النفس و سرفه و تقويت معده و كبد و طحال و گرده و تحليل خون منجمد و ترياق سموم بارده حيوانيه و نباتيه و حابس نفث الدم و مقطع و مسهل بلغم و مخرج اقسام كرم معده و شكوفه خالص آن مسهل سودا و قايم مقام افتيمون و با نمك طعام و سركه باعث زيادتى تلطيف و تقطيع آنست و چون دو